News

Λογική Εναντίον Υποκινούμενου Θυμικού

γράφει η Αλεξάνδρα Πέγιου

φωτογραφία πίνακας της Stella Kyriakou

 

«Βιάζουν τα παιδιά τους», «Τα πετάνε για να τα λυπηθούμε», «Τα βασανίζουν για να κλαίνε», «Ποιος άνθρωπος κάνει κάτι τέτοιο; Ένας απολίτιστος, ένας υπάνθρωπος, ένας που θα κάνει χειρότερα σε σένα αν έρθει εδώ. Φυλάξου. Διώξ’ τον. Απώθησέ τον. Και στην ανάγκη σκότωσέ τον.»

            Η συνταγή είναι έτοιμη. Απ’ τη μια αφαίρεση των ανθρωπίνων ιδιοτήτων του «άλλου» για να μπορούμε να του φερθούμε βάναυσα. Και από την άλλη καλλιέργεια φόβου, φόβου μεγάλου για να μπορεί να μετατραπεί σε μίσος και οργή. Και είναι παλιά συνταγή. Πολύ παλιά. Όσο και ο πόλεμος. Και λέγεται «απανθρωπισμός του θύματος». Είναι η αφαίρεση της ανθρώπινης ιδιότητας από το θύμα που το κατατάσσει αμέσως σε μια άλλη κατηγορία, σε ένα άλλο μη ανθρώπινο είδος.

            Κατά κανόνα ο μη ψυχικά διαταραγμένος άνθρωπος όταν σκοτώσει άλλον άνθρωπο στη συνέχεια βιώνει μια περίοδο ενοχών. Οι ενοχές αυτές κάποιες φορές γίνονται τόσο βασανιστικές που μπορεί να οδηγήσουν το θύτη στην τρέλα. Η ιστορία έχει πολλά παραδείγματα στρατιωτών που τρελάθηκαν μετά τη συμμετοχή τους σε πολεμικές επιχειρήσεις εναντίον αμάχων και πέρασαν το υπόλοιπο της ζωής τους με ψυχοφάρμακα.

            Πότε ένας άνθρωπος μπορεί να σκοτώσει ή και να βασανίσει άλλον άνθρωπο χωρίς μετά να βιώσει το κυνήγι των Ερινύων;

            Ένας άνθρωπος μπορεί να ασκήσει βία ή να σκοτώσει άλλον άνθρωπο «αν-ενοχικά» όταν νιώθει πως απειλείται η ζωή του και βρίσκεται σε άμυνα. Είναι το ένστικτο της επιβίωσης που τον οδηγεί. Αναφέρομαι βέβαια στο «μέσο» άνθρωπο. Γιατί στην ιστορία υπήρξαν και εξαιρέσεις, υπήρξαν άνθρωποι που δε λέρωσαν τα χέρια τους παρόλη τη βία που δέχθηκαν. Και αυτό θέλει μεγάλη δύναμη. Για μια εξαίρεση τέτοια μαθαίνουμε όλοι στο σχολείο, τον Ιησού της Ναζαρέτ, αλλά  τον αποδεχόμαστε ως θεότητα αιτιολογώντας έτσι τη δύναμη που επέδειξε και έμμεσα δικαιολογώντας τη δική μας αντίστοιχη ανθρώπινη αδυναμία. Αντίθετα, ο άνθρωπος που χωρίς να απειλείται η ζωή του φτάνει σε δολοφονία ή βασανισμό άλλου ανθρώπου «αν-ενοχικά» είναι ένας άνθρωπος εξαχρειωμένος από εξαιρετικά άσχημα προσωπικά βιώματα. Βιώματα που τον οδήγησαν ουσιαστικά σε ψυχική διαταραχή και η περίπτωσή του δε μας απασχολεί εδώ.

             Ο ψυχικά υγιής, λοιπόν, μέσος άνθρωπος δεν μπορεί να ασκήσει βία σε άλλον άνθρωπο «αν-ενοχικά» χωρίς να απειλείται. Εκτός αν έχει εκ των προτέρων «απανθρωποιήσει» τον «άλλον», του έχει δηλ. αφαιρέσει τις ιδιότητες εκείνες που τον καθιστούν άνθρωπο ίδιο με εκείνον.

            Πώς επιτυγχάνεται ο «απανθρωπισμός του θύματος»;

            Ένας τρόπος, σχετικά νέος, είναι η απομάκρυνση του θύτη από το θύμα. Είναι διαφορετικό να μπαίνει κανείς σε ένα χώρο και να «γαζώνει» με το όπλο του ανθρώπους που τον κοιτάνε με τρομαγμένα μάτια και διαφορετικό να ρίχνει βόμβες από ψηλά ή μακριά σε ανθρώπους που δεν αντίκρισε ποτέ και επομένως ποτέ το βλέμμα τους ή ο θάνατός τους δε θα στοιχειώσει τον ύπνο του.

            Ο άλλος τρόπος, ο παλιός μα πάντα χρησιμοποιούμενος, είναι η προπαγάνδα. Μέσω αυτής τονίζεται η  ανθρώπινη, φυλετική, πολιτισμική ανωτερότητα  του θύτη και η αντίστοιχη κατωτερότητα του «άλλου», του μελλοντικού θύματος. Ο «άλλος» παρουσιάζεται ως υπάνθρωπος, «φύσει» κακός, βασανιστής, δολοφόνος, βιαστής, δηλ. ως μη άνθρωπος. Όταν αφαιρεθούν από τον «άλλο» οι ιδιότητες που τον καθιστούν άνθρωπο, τότε είναι πια ένα υποψήφιο θύμα για «αν-ενοχικό» θύτη.

            Στα χρόνια των μεγάλων ανακαλύψεων και της εξάπλωσης των Ευρωπαίων στον πλανήτη αυτός ο «άλλος» ήταν ο Αφρικανός, ο Ινδιάνος, ο Ασιάτης και γενικά ο κάθε γηγενής που συναντούσε ο Ευρωπαίος στα μέρη που ανακάλυπτε και κατακτούσε.  Ο «πολιτισμένος και ανώτερος» λευκός φέρθηκε με ακραία βαναυσότητα για αιώνες στους γηγενείς πληθυσμούς και το έκανε χωρίς ενοχές, γιατί στους ανθρώπους εκείνους δεν έβλεπε άλλους ανθρώπους αλλά ζώα. Και ο ανθρώπινος πολιτισμός δεν είχε φτάσει στο σημείο να αναγνωρίζει δικαιώματα στα άλλα όντα του πλανήτη. Ακόμα και σήμερα όσοι μιλούν γι’ αυτά λοιδορούνται από τη συντριπτική πλειοψηφία, η οποία θεωρεί τον άνθρωπο δικαιωματικά κυρίαρχο και ιδιοκτήτη όλης της φύσης.

            Αυτός ο «άλλος» όμως συχνά ήταν και είναι, όχι ο κάτοικος κάποιας μακρινής χώρας, αλλά ο γείτονας. Είναι αυτός ο διαφορετικός, που βάζει σε κίνδυνο τον τρόπο ζωής μου, τη θρησκεία μου, τις αντιλήψεις μου, τον πολιτισμό μου που οι πρόγονοί μου με κόπο δημιούργησαν και που θεωρώ ανώτερο όλων, την πατρίδα μου. Και τότε γίνομαι πρόθυμος να ζωστώ τ’ άρματα και να σκοτώσω «αν-ενοχικά» αυτόν τον «άλλο», τον εχθρό. Το σενάριο αυτό το είδαμε να παίζεται πολλές φορές, δυστυχώς, όχι στο θέατρο μα στη ζοφερή ιστορική μας πραγματικότητα με ανυπολόγιστο πόνο και κόστος κάθε φορά.

            Για κάθε τέτοιο γεγονός οι ιστορικοί αναζητούν εκ των υστέρων και καταγράφουν τις πραγματικές αιτίες που οδήγησαν στον όλεθρο, αιτίες που στο σύνολό τους αφορούν στην οικονομία, στις  ζώνες  οικονομικού ελέγχου και επιρροής, στην αναζήτηση ζωτικού, όπως λένε, χώρου. Δεν ανακαλύπτουν κάτι νέο. Κάθε φορά η αιτία είναι η ίδια. Ο Θουκυδίδης εδώ και σχεδόν 2500 χρόνια  διατύπωσε ευκρινώς πως οικονομικοί είναι οι λόγοι των πολέμων. Βέβαια η αλήθεια ποτέ δεν τονίζεται στο ξεκίνημα ενός πολέμου. Τονίζονται όλα τα υπόλοιπα «υψηλά ιδανικά», για τα οποία οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να σκοτώσουν και να σκοτωθούν. Κι αυτό γιατί στους πολέμους οι ανθρώπινες μάζες δεν πρέπει να πηγαίνουν με διαυγή λογική, μα με κυρίαρχο το θυμικό.

            Σήμερα το σκηνικό έχει στηθεί, το θυμικό έχει φορτιστεί, το μέλλον προοιωνίζεται ζοφερό. Η μόνη αντίσταση είναι η λογική ανθρώπων που αρνούνται να υποταχθούν στην κυριαρχία του θυμικού.

Login to post comments
Σύννεφο Ετικετών
Google Ads
Δημοφιλής
Τηλέφωνα Δήμων
Sponsors